علی شمس اردکانی در گفتگوی اختصاصی با زون پلاس:
«منطقه آزاد موفق٬ بدون تعامل سازنده با جهان امکان‌پذیر نیست
زون پلاس/ افسانه سالاری: مناطق آزاد ایران طی چهار دهه گذشته با یک پرسش اساسی روبه‌رو بوده‌اند: چگونه می‌توانند از یک عنوان اداری به ابزاری واقعی برای توسعه اقتصادی، جذب سرمایه و گسترش تجارت تبدیل شوند؟ علی شمس اردکانی، سفیر پیشین ایران در کویت و نخستین سرپرست منطقه آزاد قشم، معتقد است پاسخ این پرسش پیش از هر چیز به فراهم شدن پیش‌نیازهای تعامل سازنده با جهان بازمی‌گردد. او امنیت، اطمینان اقتصادی و امکان ورود مستمر کالا و سرمایه از نقاط مختلف جهان را از پایه‌های اصلی یک منطقه آزاد موفق می‌داند و با استناد به آیه ۱۱۲ سوره نحل، این مؤلفه‌ها را در پیوند با مفهوم «اطمینان به زندگی» در علم اقتصاد توضیح می‌دهد.
برای دستیابی مناطق آزاد به توسعه اقتصادی پایدار، چه مزیت‌های رقابتی باید در این مناطق وجود داشته باشد؟
اقتصاد ملی باید برای حوزه‌های مختلف تصمیمات مشخصی داشته باشد. برای مثال، در اقتصاد هر کشور، متغیرهای عمده اقتصادی وجود دارد که یکی از آنها بخش انرژی است. بعضی افراد که حتی تعریف انرژی را نمی‌دانند، درباره قیمت نفت و تنگه هرمز صحبت می‌کنند.
مناطق آزاد نیز پیش‌نیازهایی دارند که نخستین آنها این است که ابتدا بدانیم تعامل سازنده با جهان چه پیش‌نیازهایی دارد. با شلوغ‌پلوغی و ترقه‌بازی نمی‌توان منطقه آزاد موفق داشت.
منظور شما از پیش‌نیازهای تعامل سازنده با جهان چیست؟
چنان‌که می‌بینید، در این جنگ نابرابر اخیر، دشمن اسکله قشم را مورد حمله قرار می‌دهد. چرا اسکله قشم را می‌زند؟ به این دلیل که موازین اقتصاد آزادی که باید در منطقه آزاد وجود داشته باشد، سال‌هاست توسط ترقه‌بازهای خودی برهم زده شده است.
شما امنیت را یکی از پایه‌های اصلی منطقه آزاد می‌دانید. این موضوع چه ارتباطی با عملکرد اقتصادی یک منطقه آزاد دارد؟
ملاک این موضوع را می‌توان حتی از قرآن نیز دریافت. اگر کسی اقتصاد را نمی‌داند، دست‌کم قرآن را که خوانده است. خداوند در آیه ۱۱۲ سوره نحل می‌فرماید:
«قَرْیَةً کَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ کُلِّ مَکَانٍ»
این آیه سه شاخص دارد. نخست اینکه امنیت برقرار باشد. «آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً»؛ یعنی مردم نسبت به گذشته، آینده و فردا و همچنین نسبت به دکان همسایه و خانه همسایه اطمینان داشته باشند.
چیزی است که ما در علم اقتصاد به آن می‌گوییم **Confidence to Life**؛ یعنی شما بدانید فردا حقوق یک نفر نمی‌تواند پرداخت نشود، درِ مغازه شما بدون یک دادگاه عادلانه نمی‌تواند بسته شود و اگر کسی مقابل مغازه شما اقدامی انجام دهد، قابل تعقیب باشد.
بنابراین از نظر شما، امنیت اقتصادی فقط به معنای نبود درگیری و ناامنی فیزیکی نیست؟
دقیقاً. تمام این جریان‌هایی که در مناطق تجاری کشور می‌بینید، از میناب گرفته تا قشم، خلاف این آیه قرآن است.
آیه می‌گوید مکان امن و مطمئن کجاست؟ خود آیه پاسخ می‌دهد: «یَأْتِیهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ کُلِّ مَکَانٍ». یعنی رزق و روزی و نیازها باید به‌صورت تازه و متوالی از همه نقاط بتواند وارد شود.
استثنا ندارد؛ سیاه، سفید، دراز، شعار، دشمن و غیره. آیه قرآن می‌گوید «مِنْ کُلِّ مَکَانٍ».
اگر تفاسیر این آیه را در کتاب‌های تفسیر مطالعه کنید، دیگر لازم نیست درباره علم اقتصاد درس زیادی بدهیم.
در این نگاه، ارتباط آزاد با جهان چه جایگاهی در موفقیت مناطق آزاد دارد؟
وقتی شما این کار را انجام ندادید، خداوند در همین آیه می‌فرماید اگر کفران کردید؛ یعنی امنیت، اطمینان و معامله با همه جهان، «یَأْتِیهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ کُلِّ مَکَانٍ»، خداوند در مقابل این کفران نعمت، «فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ»؛ یعنی خداوند بر شما لباس گرسنگی و ترس را مقرر می‌کند.
با توجه به تجربه شما در قشم، چه عاملی باعث شد این منطقه از اهداف اولیه خود فاصله بگیرد؟
ما چهل و پنج سال است که بر سر این موضوع بحث می‌کنیم. آیا اصلاً تحقیق کرده‌اید که چرا منطقه قشم را رها کردند؟
به این دلیل که عده‌ای که هیچ اطلاعی از اقتصاد نداشتند، آمدند و گفتند می‌خواهیم در جنوب قشم پادگان ایجاد کنیم.
امروز نیز ببینید چند بندر، بازار روز و موارد دیگر در قشم در همین جنگ اخیر مورد حمله قرار گرفتند.
«فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ».
نقش مناطق آزاد در جذب سرمایه‌گذاری و توسعه مبادلات تجاری را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
کسانی که به «یَأْتِیهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ کُلِّ مَکَانٍ» و به آیه قرآن معتقد نیستند، مطالبی را مطرح می‌کنند که نه در علم وجود دارد و نه در دین.
در چنین شرایطی نمی‌توان منطقه آزاد موفق داشت.
اگر بخواهیم نمونه‌ای از یک تجربه موفق خارجی را بررسی کنیم، کدام کشور می‌تواند برای ایران قابل توجه باشد؟
در مالزی می‌توان منطقه آزاد موفق داشت; زیرا مالزی تصمیم گرفت اقتصاد خود را بر اساس دانش روز و آزاد کردن معاملات با همه نقاط جهان برقرار کند.
حتی ویتنامی‌ها که چهل سال با آمریکایی‌ها جنگیدند، از ماهاتیر محمد درس گرفتند و همان کارها را انجام دادند. اکنون نگاه کنید اقتصاد ویتنام چگونه است.
از نظر شما، مشکل اصلی مناطق آزاد ایران بیشتر در سیاست‌گذاری بوده یا در نحوه اجرای سیاست‌ها؟
پیش‌نیازهای مناطق آزاد را ما، که رفتیم و زحمت کشیدیم و مناطق آزاد را راه‌اندازی کردیم، عده‌ای برهم زدند.
آب را گل کردند تا خودشان ماهی بگیرند، اما بقیه مردم ماهی نداشته باشند و از گرسنگی بمیرند. اگر هم اعتراض کنند، می‌گویند از پشت به آنها تیراندازی می‌کنیم.
برای اصلاح این وضعیت و توسعه مبادلات تجاری، چه سیاست‌گذاری‌هایی باید در مناطق آزاد اتخاذ شود؟
در درجه اول باید افرادی در این حوزه حضور داشته باشند که به آیه «یَأْتِیهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ کُلِّ مَکَانٍ» اعتقاد داشته باشند و دست‌کم یک واحد اقتصاد خوانده باشند.
من شاگرد مرحوم پروفسور نورث در آمریکا بوده‌ام و علم اقتصاد خودم را می‌دانم. مرحوم پروفسور نورث برنده جایزه نوبل در علم اقتصاد بود.
چرا تخصص اقتصادی مدیران مناطق آزاد را تا این اندازه تعیین‌کننده می‌دانید؟
کسی که به دروغ می‌آید و می‌گوید من دکترای اقتصاد دارم، در حالی که الفبای اقتصاد را نمی‌داند، می‌خواهد برای ما تصمیم بگیرد. با این شرایط نمی‌توان کاری انجام داد.
اگر بیمار شوید، باید نزد طبیب حاذق بروید. اگر نزد قصاب یا بنا بروید، معالجه نمی‌شوید.
با توجه به تجربه شما در راه‌اندازی منطقه آزاد قشم، اگر بخواهید یک اصل را به‌عنوان مهم‌ترین شرط موفقیت مناطق آزاد مطرح کنید، آن اصل چیست؟
اول از همه باید افرادی در این حوزه حضور داشته باشند که به «یَأْتِیهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ کُلِّ مَکَانٍ» اعتقاد داشته باشند؛ یعنی به این باور داشته باشند که منطقه آزاد باید بتواند با همه نقاط جهان تعامل اقتصادی داشته باشد.